کاروفناوری - حرفه وفن

سل

موضوع : سل

بیماری سل (توبركولوز)

Tuberculosis

سل یک بیماری عفونی قابل انتقال می باشدکه توسط باکتری به نام(میکوباکتریوم توبرکلوزیس) (MYCOBACTERIUM TUBERCULOSIS ) ایجاد می شود. نام دیگر این باکتری، باسیل کخ است، زیرا در سال 1882 میلادی پروفسور رابرت کخ دانشمند آلمانی آن را کشف کرد.

سل یک بیماری عفونی است که اغلب ریه ها را مورد حمله قرار می دهد اما می تواند هر قسمتی از بدن را درگیر نماید.

سل يك بيماري عفوني است كه در اثر مجموعه مايكوباكتريوم‌هاي سلي ( هريك ازمايكوباكتريوم‌هاي توبركلوزيس ، بوويس و آفريكانوم ) ايجاد مي‌شود. ولي در اكثر موارد بيماري ناشي از مايكوباكتريوم توبركلوزيس يعني نوع انساني آن مي‌باشد.

بيماري سل يكي از قديمي ترين بيماريهاي شناخته شده بشر مي باشد كه سابقه آن به مصر باستان برمي گردداين بيماري عفوني ناشي از ميكروب سل است كه اكثرا ريه ها را مبتلا مي سازد كه به اصطلاحا (‌سل ريوي )مي گويند. همچنين بيماري سل مي تواند به جز ريه ها ستون مهره ها غدد لنفاوي دستگاه گوارش و كليه ها و ساير قسمتهاي بدن را نيز درگير نمايد كه در اينصورت ( سل خارج ريوي ) ناميده مي شود.

نوعی از این بیماری که به سل گاوی موسوم است، میان انسان و چهارپایان مشترک است.

میکروب سل در بدن بسیاری از افراد وجود دارد، اما آنها مبتلا به بیماری سل فعال نیستند.

این بیماری در کشورهای جهان سوم از معضلات بهداشتی است و در مناطقی از کشور ما نیز شایع است.

سازمان جهانی بهداشت، سل را یک فوریت جهانی اعلام نموده است، زیرا با پیدایش و انتشار باکتری های مقاوم به دارو، مجددا خطر تبدیل بیماری سل به یک بیماری غیر قابل علاج مطرح است.

به همین مناسبت در کشور ما نیز روز 23 مهر ماه، (روز ملی مبارزه با سل)در نظر گرفته شده است.

محل تاثیر باکتری سل

باکتری سل بیش از همه از راه هوا داخل بدن شده و ریه را مبتلا می‌کند. عضوهای دیگری که پس از ریه بیشتر مورد هجوم این باکتری قرار می‌گیرند استخوانها و مفاصل هستند. روده ، پرده جنب ، پرده صفاق ، عنبیه چشم و پوست نیز می‌توانند به سل مبتلا شوند.

انواع سل

سل ریوی

سل خارج ریوی

علائم سل خارج ریوی به عضو مبتلا بستگی دارد مثل :

· درد قفسه سینه در سل پلور

· درد و تورم مفاصل در سل مفصلی

· نازایی در سل اعضای تناسلی

· اختلال ادراری و پیدایش خون در ادرار در سل کلیه

· سردرد ، تب و سفتی گردن در مننژیت سلی

· بزرگ شدن و احیاناًخروج چرک از گره های لنفاوی در سل گره های لنفاوی

· تغییر شکل استخوانها در سل استخوانی ( مانند زاویه دار شدن ستون فقرات و اختلال حرکتی در اندامها

عوامل مساعد کننده

بعضی از عواملی که باعث می شوند آلودگی به سل تبدیل به بیماری تبدیل شود، یا فرد سالم بیشتر در معرض ابتلا باشد، در زیر آمده است:

- یماری ایدز

- استفاده از مواد مخدر

- عفونت اخیر با میکوباکتریوم توبرکلوزیس (طی دو سال گذشته)

- علائم رادیوگرافی قفسه سینه که دال بر سل قبلی باشد (در افرادی که کامل درمان نشده‌اند یا اصلاً درمان نشده‌اند)

- بیماری دیابت

- سیلیکوز (التهاب مزمن ریه ها ناشی از استنشاق غبار ماده معدنی سیلیكا)

- درمان طولانی با کورتیکواستروییدها (داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی)

- سرطان سر ‌و گردن

- بیماری های خونی (مانند لوسمی)

- بیمارهای کلیوی پیشرفته

- وزن کم (10درصد یا کمتر از 10 درصد وزن ایده آل)

راه های ابتلا

بیماری سل ریوی معمولا از طریق تنفس مستقیم منتقل می شود. معمولا عدم رعایت فاصله یک متری بین عامل بیماری و یا فرد بیمار با افراد سالم می تواند باسیل را سرایت دهد .

اصلی ترین راه ابتلا، استنشاق ترشحات یا غبار آلوده به میکروب سل می‌باشد که معمولاً ناشی از تماس با بیمار مبتلا به سل می‌باشد. ولی سل گاوی می‌تواند از طریق مصرف لبنیات آلوده و غیر پاستوریزه نیز انسان را آلوده نماید.

بیماری سل به وسیله قطره های ریز موجود در هوا از فردی به فرد دیگر منتقل می شود و اغلب افرادی را که در ارتباط نزدیک با فرد بیمار باشند، درگیر می کند. بنابراین همه اعضای خانواده فرد بیمار، در معرض ابتلا به این بیماری هستند، مگر اینکه بیمار به بیمارستان منتقل شود و با آنها زندگی نکند و یا تحت درمان صحیح قرار بگیرد.

فردی که دچار سل است، اگر سرفه یا عطسه کند و جلوی دهان و بینی خود را نگیرد، قطره هایی که حاوی میکروب سل هستند، در هوا پخش می شوند و اگر فرد دیگری که نزدیک فرد مبتلاست، این قطره ها را استنشاق کند، باعث ابتلای او خواهد شد. بنابراین افراد مبتلا باید همیشه هنگام عطسه و سرفه جلوی دهان و بینی خود را با دستمال بگیرند و پس از آن، دست های خود را با دقت بشویند.

البته این به آن معنا نیست که فرد مبتلا به سل باید قرنطینه شود. در تماس کوتاه و گذرا امکان انتقال بیماری بسیار کم است، اگر چه غیر ممکن نیست.

سل از طریق حشرات نیز منتقل می شود.

علایم بیماری

فرد مبتلا به عفونت سل می تواند بدون علامت باشد . یک فرد مبتلا به بیماری سل می تواند همه یا هر یک از علائم زیر را تجربه کند.

- سرفه طولانی مدت

- احساس خستگی دائمی

- کاهش وزن

- کاهش اشتها

- تب

- سرفه خلط دار خونی

- تعریق شبانه

این علائم در دیگر بیماری های ریه نیز دیده می شوند. نکته مهم این است که یک فرد مبتلا به سل ممکن است کاملاً سالم به نظر برسد و یا فقط سرفه های گاهگاهی داشته باشد. اگر شما فکر می کنید که در معرض عفونت سل قرار گرفته اید، باید یک تست پوستی سل بدهید.

سل اولیه معمولاً بدون نشانه است و در جریان معاینه معاشران بیماران سلی کشف می‌شود.

سل ممکن است به جز ریه اعضای مختلفی از بدن را گرفتار کند که این اعضا می توانند شامل غدد لنفاوی، استخوان و مفاصل، ستون مهره ها، دستگاه ادراری تناسلی، پریکارد قلب، شکم و روده باشد که بسته به ناحیه گرفتار، علایم خاص خود را خواهد داشت.

زمان پیدایش علایم

بیشتر افرادی كه به باكتری سل آلوده می‌شوند مبتلا به سل فعال نمی‌شوند. اما ممكن است سل فعال، 3-2 ماه تا حداكثر یكسال پس از آلودگی ایجاد شود. خطر ایجاد بیماری فعال با گذشت زمان كمتر می‌شود.

عوارض بیماری

بسته به اعضای درگیر شده و مدت درگیری، سل می تواند منجر به پلورزی(جمع شدن مایع در فضای جنب یا فضای بین ریه و قفسه سینه،( آمپیم) پلورزی چرکی سلی،( هموپتزی) خونریزی زخم های مخاط ریه که معمولاً جزیی است، ولی می تواند به خونریزی کشنده نیز منجر شود)، خنازیر یا لنفادنیت گردن (تورم گره های لنفاوی که ممکن است با ترشح نیز همراه شود)، تخریب کلیه ها، اختلالات باروری هنگام درگیری اندام های تناسلی، شکستگی مهره ها و .... شود.

عوارض‌ احتمالي‌

آبسه‌ ريه‌

برونشكتازي‌

بيماري‌ انسدادي‌ مزمن‌ ريه‌

نارسايي‌ تنفسي‌

گسترش‌ عفونت‌ به‌ مغز، استخوان‌، ستون‌ فقرات‌ و كليه‌ها

روش های تشخیص

عکس برادری از قفسه سینه بیمار مبتلا به سل توسط اشعه ایکس

آزمون توبرکولین

کشت خلط

رادیوگرافی سینه

نمونه برداری بافتی

درمان

مصرف داروهای ضد سل راه اصلی درمان این بیماری می باشد. دوره ی درمان و مقدار داروی مورد مصرف، بسته به شدت بیماری و قسمت‌های درگیر شده بدن متفاوت است، ولی به طور متوسط بین شش ماه تا یک سال می باشد.

آلودگی هم‌زمان به بیماری ایدز می تواند درمان بیماری را بسیار مشکل کند. درمان انواع باکتری های مقاوم به درمان میکروب سل از چالش های پزشکی است.

در گذشته تنها راه های درمان، استراحت در جاهای خوش آب و هوا و در زیر نور خورشید، نیروبخشی جسمانی، دوری از کارهای سخت و رنج آور، ورزش سبک، گردش و شادی و خوش گذرانی و دوری از غم و اندوه، خوردن غذاهای سودمند و نیروبخش بود.

عوارض داروهای ضد سل

سرگیجه، تهوع، تاری دید، عدم تعادل، زرد شدن سفیدی چشم‌ها، دل‌درد، استفراغ و وزوز گوش که در صورت مشاهده این علائم، باید مصرف داروها قطع شود و پزشک در جریان قرار گیرد.

نارنجی یا قرمز شدن رنگ ادرار یا سایر ترشحات بدن در اثر مصرف داروی ریفامپین می‌باشد و هیچ گونه خطری ندارد.

پیشگیری

بعد از دو هفته از شروع درمان امکان انتقال بیماری به دیگران وجود ندارد، ولی در دو هفته اول درمان باید از تماس‌های مکرر با بیمار مبتلا به سل خودداری کرد.

بیمار حتماً از ماسک استفاده کند.

از بوسیدن کودکان خودداری کند.

از پراکندگی اخلاط در هوا و زمین خودداری کند.

پیشگیری در جامعه:

اصلی ترین راه مبارزه با این بیماری شناسایی افراد مبتلا و درمان آنها با داروهای ضد سل می باشد(تحت نظارت مستقیم DOTS).

شناسایی افراد آلوده که هنوز به سل مبتلا نشده اند .

ارتقای آموزش های بهداشتی و سطح اقتصادی- فرهنگی در جامعه موجب کاهش بیماری می گردد.

مبارزه با بیماری ایدز، زیرا این بیماری موجب شیوع موج جدید از بیماری سل گردیده است.

پیشگیری با تزریق واکسن سل (ب‌ث‌ژ) BCG باسيل كالمت گرين :

با توجه به دستورالعمل‌های کشوری واکسن ب‌ث‌ژ در بدو تولد و در یک نوبت به کودک تزریق می‌شود.

تزریق مکرر واکسن سود بخش نیست و فقط یک بار تزریق کافی است.

باید دانست که واکسن ب‌ث‌ژ از بروز موارد خطرناک و مرگ و میر بیماری سل در فرد جلوگیری به عمل می‌آورد، ولی اثرات ناچیزی در پیشگیری از گسترش بیماری سل در جامعه دارد.

واکسن ب ث ژ چيست؟

واکسنی است که با ميکرب زنده ساخته شده و تا حدی در مقابل سل مصونيت ايجاد مي کند. در صورتيکه در معرض باکتری (ميکرب) سل قرار بگيريد واکسن ب ث ژ از عفونت جلوگيری نمی کند،ولی باعث ميشود که به احتمال خيلی بيشتر، بجای يک بيماری سراسری که خطر مرگ دارد دچار يک عفونت ملايم دريک نقطه بدن بشويد. ايجاد مصونيت در اثر واکسن ب ث ژ 6 تا 12 هفته طول مي کشد. واکسن ب ث ژ ممکن است فقط50 تا 60 درصد مصونيت در مقابل سل به وجود بياورد و در بعضی افراد، تاثير واکسن در طول زمان، بعضی وقتها درظرف 5 تا 15 سال از بين مي رود.

اهمیت مبارزه صحیح با سل

با تشخیص به موقع و درمان صحیح بیماران مبتلا به سل، به راحتی می توان با این بیماری مبارزه کرد.

ولی اگر نتوانیم بیمار را تشخیص دهیم، به راحتی هر بیمار مسلول سالانه 10 تا 15 نفردیگر را در خانواده و نزدیکان خود آلوده می کند.

مهم‌تر آنکه اگر بیمار مبتلا به سل ریوی را تشخیص دهیم، ولی تحت درمان صحیح قرار نگیرد، موجب به وجود آمدن میکروب سل مقاوم به دارو می گردد که داروهای ضد سل معمولی دیگر بر آن اثر نمی کنند، در نتیجه بیماری وخیم تر شده و به راحتی قابل درمان نمی باشد و اگر به دیگران منتقل شود، مشکلات زیادی را به وجود می آورد.

عدم درمان صحیح و دقیق بیماران مسلول موجب بروز بیماری لاعلاجی می گردد. سل بیماری فقرا می‌باشد.

شرایط اتاق بیمار

نور خورشید به مقدار کافی به داخل اتاق نفوذ کند.

به اندازه کافی پنجره داشته باشد (یک پنجم مساحت کف اتاق).

از بستن پنجره اتاق بیمار خودداری کنید.

بيماري سل در كودكان

بيماري سل چگونه به كودكان منتقل مي شود؟

ميكروب سل به صورت ذرات ريز از طريق سرفه، عطسه ، صحبت و يا خنده، توسط فردي كه مبتلا به سل ريوي است در هوا پخش مي شود. اين ذرات ميكروبي بسيار كوچك هستند و در هواي موجود در فضاي بسته براي مدت طولاني به طور معلق باقي مي مانند. كودكاني كه در تماس نزديك با فرد مبتلا به سل ريوي هستند توسط ميكروب سل آلوده مي شوند .

انتقال بيماري سل به عوامل مختلفي از قبيل : مدت زمان تماس ، تعداد ميكروب سل و وضيعت تغذيه اي كودك بستگي دارد. سوء تغذيه كودك در سنين پايين كودكي ، مكانهاي پر ازدحام و كوچك ، بهترين شرایط براي تسهيل انتفال عفونت به كودكان مي باشد .

آيا تمامي كودكاني كه با ميكروب سل آلوده شده اند به اين بيماري مبتلا مي شوند؟

ورود ميكروب سل به ريه ها مساوي با ابتلا به سل نيست. در اين حالت سيستم ايمني كودك در برابر ميكروب دفاع كرده و ميكروب را غير فعال مي سازد. كودك آلوده به ميكروب سل كاملا سالم مي باشد و بدون علائم بيماري است . راديوگرافي ريه ها طبيعي است و تنها يافته ، مثبت شدن تست پوستي سل ( تست توبركولين ) مي باشد .

آيا سل كودكان مسري است ؟

خير، كودكان در اثر موارد به سل ريوي خلط منفي هستند كه قابل سرايت نمي باشد. ميزان ميكروب سل در خلط كودكان كم بوده و اصطلاحا سل كودكان را سل كم باسيل مي نامند . از طرفي كودكان به ميزان بيشتر از بالغين مبتلا به خارج ريوي مي شوند كه اين نوع سل در اغلب موارد مسري نمي باشد.

علائم و نشانه هاي سل كودكان

بيماري سل در كودكان معمولا بدون علامت است . گاهي علائم غير اختصاصي از قبيل تب ، كاهش وزن و تعريق وجود دارد . هرچند سن كودك كمتر باشد علائم بيماري سل خفيف تر و غير اختصاصي تر مي باشد .

در سنين نوجواني علائم بيماري سل مشابه بالغين به صورت سرفه هاي مزمن خلط دار، كاهش وزن و تب است .

نشانه هاي سل خارج ريوي بستگي به عضو درگير دارد كه در اكثر موارد در كودكان به صورت بزرگتر شدن غدد لنفاوي گردني است.

تشخيص سل در كودكان

با توجه به اينكه كودكان مبتلا به سل اكثرا بدون علامت مي باشند و سل ريوي در آنها از نوع كم باسيل است و از طرفي جدا كردن ميكروب سل در كودكان بسيار مشكل مي باشد، تشخيص سل در كودكان مشكل است .گرفتن سابقه خانوادگي ابتلا به سل در خانواده اهميت زيادي دارد. با توجه به اينكه منبع انتقال ميكروب سل به كودكان ، ابتلا به سل ريوي خلط مثبت مي باشند ، بررسي كليه كودكاني كه در تماس نزديك با بيماران قرار دارند ضروري است.

بررسيهاي ديگر شامل : راديوگرافي ريه ها، تست پوستي سل ، آزمايش خلط يا شيره ی معده در سه نوبت از نظر ميكروب سل و معاينه باليني دقيق توسط پزشك است .

درمان سل كودكان چگونه است ؟

درمان سل كودكان مشابه سل بالغين است. درمان شامل استفاده از چهار داروي خوراكي ضد سل است كه اين روش درماني را درمان دارويي كوتاه مدت سل مي نامند. داروها شامل : قرص ايزونيازيد ، قطره يا كپسول ريفامپين ، قرص اتامبوتول و قرص پيرازيناميد است. داروها روزانه و صبح ناشتا توسط كودك مصرف مي شود.طول مدت درمان به طور معمول 6 ماه است و معاينه باليني كودكان ماهيانه توسط پزشك بايد صورت گيرد.

نحوه پيشگيري سل در كودكان

کودكاني كه در تماس نزديك با فرد مبتلا به سل ريوي قرار دارند بايستي از قرص ايزونيازيد به مدت 6 ماه به عنوان پيشگيري استفاده نمايند. تزريق واكسن ب .ث.ژ در دوره ی نوزادي از فرمهاي پيشرفته سل از قبيل سل مغزي و سل متتشر جلوگيري مي كند. در نهايت موثرترين برنامه جهت پيشگيري از بيماري سل در كودكان، درمان كوتاه مدت و نظارت مستقيم بالغين مبتلا به بيماري سل مي باشد.

دلايل اصلي افزايش وسعت جهاني سل شامل موارد ذيل مي باشد:

1) فقر در جمعيتهاي مختلف؛ نه فقط در كشورهاي در حال رشد بلكه حتي گروههاي خاص در كشورهاي پيشرفته

2) تغييرات جمعيتي، همانند افزايش جمعيت جهان، تغييرات هرم سني جمعيت بويژه مهاجرتها و جابجايي هاي وسيع جمعيت در جهان

3) پوشش بهداشتي نا مناسب و ناكافي، بخصوص در كشورهاي فقير و گروههاي آسيب پذير در همه كشورها

4) كنترل نا موفق، يا فقدان برنامه كنترل سل، كه موجب عدم موفقيت دربيماريابي، پيگيري و كاهش ميزان بهبودي مي گردد.

5) همزماني سل و اپيدمي ايدز در برخي كشورها بخصوص كشورهاي آفريقايي وآسيايي

منابع:

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84

http://www.tebyan.net/nutrition_health/diseases/respiratory/2002/10/16/643.html

http://iranhiv.com/?page_id=643

http://www.seemorgh.com/health/default.aspx?tabid=2267&conid=19504

http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%d8%b3%d9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0