موز
موضوع : موز
موز یکی از قدیمی ترین گیاهان کشت شده در دنیا بوده و احتمالاً از یک گونه وحشی مشتق شده است. در واقع موز یک گیاه شبه درخت است که می تواند به ارتفاع 9 متر هم برسد. درکتاب های طب سنتی با نام های «موز» و «طلح» آمده است. انواع آن را به انگلیسی Banana و Plantain گویند. گیاه آن از خانواده Musaceae می باشد.
مشخصات
گیاه موز از گیاهان چند ساله علفی بزرگ است که شبیه درختچه می باشد، ولی ساقه های آن علفی است. برگ های آن بزرگ و گاهی تا 2 متر می رسد که قسمت تحتانی آنها لوله شده و داخل یکدیگر پیچیده و تشکیل یک نوع ساقه کلفت را می دهند که در حقیقت دنباله تحتانی برگ های آن به هم پیچیده است. عرض برگ ها، 30 تا 50 سانتی متر می باشد و رنگ آنها سبز روشن است. برگ ها به طور گروهی درانتهای تنه برگی گیاه، چتر می زنند وگل آذین گیاه از بین برگ ها ظاهر می شود و میوه آن به شکل خوشه فشرده متشکل از دهها موز در می آید.گلهای آن مجتمع و بصورت سنبله است میوه آن ابتدا سبز و بعد از رسیدن برنگ زرد در می آید .ترتیب باردهی آن به این نحو است که پس از هر باردهی برگ ها و ساقه از بین می روند و از قسمت زیرزمینی گیاه یک ساقه دیگری متشکل از برگ ها خارج می شود که آن هم پس از میوه دادن به نوبه خود از بین رفته، جای خود را به ساقه دیگری می دهد.
گياه شناسي موز
موز گياه علفي تك لپه اي است و از خانوادهmusace مي باشد .
دو گونه موز وجود دارد كه عبارتند از 1- musa acuminata 2- musa balbisiana و بيشتر ارقام موز هيبريداز اين گونه ها به شمار مي آيند .
مو زگياه سريع الرشدي است و شامل يك شبه ساقه كاذب كه بوسيله گروهي از لايه هاي متحد المركز محكمي از غلاف برگي شكل مي گيرد و يك ريزوم زيرزميني و يك سيستم ريشه اي فيبري دارد . يك گياه كامل mat ناميده مي شود و شبه ساقه شامل تنه اصلي كه برگها و گل و ساقه ميوه دهنده را در بر مي گيرد .
ريزوم :
ريزوم يك ساقه زير زميني با تعداد زيادي مرستیم كه شبه ساقه و ساقه گل دهنده و ريشه هاي فيبري را بوجود مي آورد .
غلاف و برگها
برگهاي موز شامل ساختمان لوله مانند بلندي كه نيام مي نامند و يك دمبرگ محكم و پهنك پهني مي باشد . تعداد زيادي از نيام ها در كنار هم قرار مي گيرند و يك شبه ساقه را تشكيل مي دهند و يك شبه ساقه ممكن است در طول زمان زندگي اش بيشتر از 40 برگ داشته باشد آخرين برگي كه روي ساقه هوايي ظاهر مي شود خيلي كوچك و به شكل براكته يا برگچه مي باشد كه نقش آن حفاظت خوشه موز از عوامل جوي مانند تابش شديد آفتاب و يا باران هاي شديد مي باشد .
ريشه
تعداد زيادي ريشه فيبري حدود 200 تا 500 عدد از ريزوم بوجود مي آيند و اگر خاك داراي زهكش مناسب و حاصلخيز و عميق باشد ريشه ها 5/1 متر عمودي و 6/4 متر افقي گسترش پيدا مي كند .
گل و ميوه
گل آذين موز در مركز شبه ساقه 15-10 ماه بعد از كاشتن ظاهر مي شود در اين مدت 32 تا 26 برگ توليد مي كند . عمل گلدهي موز shooting ناميده مي شود .
گلها به صورت مار پيچي در طول محور گل آذين در گروههاي 10 تا 20 تايي ظاهر مي شوند كه بوسيله براكته هاي گوشتي سبز متمايل به ارغواني پوشيده شده است كه در جريان رشد و توسعه گلدهي ، پوشش آن ها مي ريزند . اولين گلهايي كه ظاهر مي شوند گلهاي ماده مي باشند و در ارقام خوردني تخمدانها سريعاً بوسيله عمل بارتنوكارپي (بدون گرده افشاني ) در رديف هاي مشخصي كه دست ناميده مي شود رشد مي كنند .
اگر چه بيشتر ارقام موز توليد ميوه بدون بذر مي كنند ولي تعدادي از ارقام مي توانند توليد بذر نمايند گلهاي انتهايي در خوشه گل ، گلهاي نر مي باشند و شبه ساقه موز فقط يكبار گل آذين مي دهد و پس از تشكيل ميوه و برداشت آن ساقه كاذب بريده مي شود .
زمان گلدهي تا برداشت ميوه بستگي به درجه حرارت ، نوع رقم ، رطوبت ، خاك و روشهاي كاشت دارد وبين 80 تا 180 روز طول مي كشد. به هر يك از ميوه های موز يك انگشت مي گويند كه در دستجات 12 عددي روي دست خوشه تشكيل مي شوند معمولاً هر خوشه داراي 150 عدد ميوه است .
تاريخچه و پراكنش موز در جهان
موز يكي از قديمي ترين گياهاني است موطن اصلي آن بدرستي روشن نيست ولي حكاكي هايي از درخت موز بر روي سنگها و غارهاي هندوستان يافت شده است .
باستان شناسان موطن اصلي آن را جنوب شرقي آسيا مي دانند اين گياه از دو راه در ساير ممالك دنيا منتشر شده است يكي از راه جنوب شرقي آسيا به جزاير اقيانوسيه تا مجمع الجزاير هاوائي ، ژاپن و جنوب چين رفته است و ديگري از سمت غرب به كشورهاي آفر يقايي و از آنجا به سواحل شرقي آمريكاي مركزي و مجمع الجزاير آنتيل و آمريكاي جنوبي رسيده است .
قدمت موز به بيش از 3000 سال مي رسد و مورخين معتقدند كه بشر از زمانهاي ماقبل تاريخ اين گياه را مي شناختند و از ميوه آن استفاده مي كردند .
موز يكي از بهترين ميوه هاي گرمسيري است كه در سطح گسترده اي در جهان كشت شده و داراي تجارت جهاني وسيع مي باشد . كل توليد جهاني موز در سال 1993 حدود 5224200 تن بوده است .
پيشرفته ترين مالك توليد كننده موز هند ، مالزي ، اندونزي ، جامائيكا ، كنگو ، اكوادور ، كنيا و اوگاندا مي باشد .
موز از چهار هزار سال قبل در هندوستان کشت می شده است .
در سال 1482 پرتغالی ها موز را در سواحل گینه پیدا کردند و به جزائر قناری بردند و سپس بوسیله میسیونر مذهبی اسپانیولی به نواحی حاره آمریکا برده شد و اکنون موز در تمام مناطق گرمسیر دنیا کشت می شود .موز را هنگامیکه هنوز سبز است از درخت می چینند و به مناطق مختلف می فرستند و در آنجا بوسیله گرما دادن آنرا می رسانند .موز انواع مختلف دارد یک نوع آن بسیار درشت و نوعی از آن هم خیلی ریز است که مزه شیرینی دارد در کشورهای استوایی معمولا موز را می پزند و همراه با برنج و لوبیا می خورند در کشورهای آمریکای لاتین موز را ورقه ورقه کرده و در آفتاب خشک می کنندهنگامیکه موز انتخاب می کنید باید پوست آن زرد و سفت و روی آن لکه های سیاه وجود داشته باشد و این نشانه موز رسیده است . موز نارس بدلیل داشتن نشاسته زیاد هضم اش سنگین است .
ارقام موز
تعداد زيادي ارقام موز وجود دارد كه والدينشان acuminata musa و balbisiana musa مي باشند كه ارقام موز دييلوئيد ، تري پلوئيد و تترا پلوئيد و هيبريد بين acuminata musa و balbisiana musaمي باشند .
acuminata . m و balbisiana . mبه ترتيب با A و B نشان مي دهند و آنها با قرار گيري يكي يا تعداد بيشتري از كروموز مها در كنار هم طبقه بندي مي شوند كه سطح پلوئيدي مي نامند براي مثال AB يك دپيلوئيد و AAB تري پلوئيد و AABB تترا پلوئيد مي باشد ارقام تري پلوئيد رايج ترين ارقام هستند و ارقام ديپلوئيد كمتر استفاده مي شود و تتراپلوئيد مصرفش رايج نيست .
موز داراي كلونهاي مختلفي است كه به زير گروههاي متفاوتي تقسيم بندي شده اند تقريباً تمام ارقام صادراتي دنيا در حال حاضر در زير گروه كاونديش قرار دارند . معمولاً گروه كاونديش AAA مقاوم به بيماري پاناما و حساس به سيگاتوكا مي باشد و اين گروه داراي ارقام مختلفي است كه بين آنها 5 رقم دوارف كاونديش ، والري ، ويليامز ، گراندناين و كاونديش چيني يكي از بهترين ارقام تجاري دنيا هستند كه در اكثر كشورهاي توليد كننده موز كشت مي شوند .
فاكتورهاي محيطي
درجه حرارت
- درجه حرارت بين15 تا 38 درجه سانتي گراد در بسياري از مناطق توليد موز وجود دارد.
- گلدهي موز در شرايط گرم و داغ صورت مي گيرد براي رشد ساقه گل دهنده بهترين درجه حرارت28-26درجه سانتي گراد مي باشد و رشد ميوه در 30-29 درجه سانتي گراد صورت مي گيرد . رشد گياه موز در درجه حرارت زير 16 د رجه سانتي گراد كم مي شود و در درجه حرارت 10 درجه سانتي گراد متوقف مي شود .
- علائم صدمات سرمازدگي در درجه حرارت هاي زير 16 درجه سانتي گراد و بالاي صفر درجه سانتي گراد شامل :
- عدم ايجاد ساقه گل دهنده يا ظهور خوشه ميوه از شبه ساقه كه Chok throat ناميده مي شود .
- ميوه ها در زمان رسيدن رنگ زرد كمرنگ يا سبز متمايل به خاكستري دارند .
- شكل ميوه ها كج و نامتناسب و ميوه ها زود فاسد مي شود .
- صدمات سرمازدگي و يخ زدگي جبران ناپذيري در دماي زير صفر درجه سانتي گراد اتفاق مي افتد .
- درجه حرارت زير 6 درجه سانتي گراد باعث سرمازدگي شديد و از بين رفتن درختان مي شوند. درجه حرارت بالاتر از 38 درجه سانتي گراد باعث توقف رشد و سوختگي شديد برگها مي گردد.
علائم صدمات يخ زدگي شامل آب گزيدگي در همه قسمتهاي بالاي سطح زمين از گياه موز و قهوه اي شدن و خشك شدن و از بين رفتن برگها و شبه ساقه و ميوه ها مي باشد .
درجه حرارت زير 2- درجه سانتي گراد گياه را تا روي سطح خاك خشك مي كند اگر چه رشد جديد معمولاً از جوانه هاي ريزرم زير زميني با برگشت به هواي گرم صورت مي گيرد . درجه حرارت بالاي 37 درجه سانتي گراد باعث سوختن برگها و باريك شدن برگهاي جديد گياه مي شود و اثر سوء در رشد موز خواهد داشت و در رشد درخت و گلها اختلال حاصل مي شود .
باد
باد در مناطق نيمه گرمسيري مسئله مهمي است . بادهاي بالاي 45 تا 25 مايل در ساعت باعث واژگون شدن و شكستن شبه ساقه موز مي شود . ادامه باد باعث بريدگي و پاره گي برگها و خشكي برگها و از بين رفتن تاج گياه مي شود . به منظور جلوگيري از خسارت باد به موزستانها و توليد بهينه ، لازم است از ارقام موزهاي پاكوتاه استفاده شود و اطراف موزستانها دو يا سه رديف از موزهاي پا بلند و يا ني مانند ني الفانكراس و يا (sesbanio ) از خانواده بقولات كه بسيار سريع الرشد است كشت گردد تا قطعات موز از وزش باد مصون بمانند .
خشكي
- درجه حرارت و رطوبت خاك فاكتورهاي مهمي در توليد موز هستند كمبود آب در هر زماني باعث كاهش تعداد ميوه و اندازه ميوه و عملكرد محصول نهايي مي شود .
ارقام موز باژنهاي balbisiana musa نسبت به ارقام acuminata musa به خشكي تحمل بيشتري دارند .
علائم استرس خشكي شامل پيچدگي برگها ، تغيير رنگ برگ به سبز كمرنگ و زرد و پژمردگي برگها مي باشد و برگهاي كوچك و نابالغ خشك مي شوند . استرس خشكي شديد باعث خفه شدن ( choiking ) و از بين رفتن و شكستن شبه ساقه مي شود .
گياه موز تحمل حالت غرقابي (زه بالاي آب ) ندارد و معمولاً گياه 24 تا 48 ساعت در شرايط غرقابي با آب متحرك زنده مي ماند ولي آب راكد سريعاً گياه را از بين مي برد . موز در نواحي كه زه آب بالاست نبايد كاشته شود . در نواحي كه سفره آب بالا و خاك مرتباً اشباع است كاشت موز روي بسترهايي بايد صورت بگيرد .
علائم تداوم رطوبت ( البته غير از حالت غرقابي خاك) ، شامل كوتاهي گياه ، زردي برگ و كاهش عملكرد مي باشد .
سايه
گياهان موز در برابر سايه متوسط مقاوم هستند ( تا 50 درصد ) اگر چه در محلهاي سايه رشد و نمو گياه و ميوه كاهش پيدا مي كند . در بيشتر مناطق نيمه گرمسيري شرايط آفتابي كامل يا نزديك به آن جهت توليد محصول خوب توصيه مي گردد . گياهاني كه در شرايط سايه زياد قرار دارند ، كاهش رشد و توليد كم و كيفيت ميوه پايين دارند .
شوري
گياهان موز در خاكهاي شور رشد مناسب و ميوه خوبي توليد نمي كنند .
علائم خسارت شوري شامل زردي و خشكي حاشيه هاي برگ و كوچكي ميوه و بد شكل بودن آنها است .
ارتفاع و عرض جغرافيايي
موزها از سطح دريا تا ارتفاع 2000متري بسته به آب و هواي منطقه اي مي توانند رشد كنند شرايط مناسب براي رشد گياه موز در عرض جغرافيايي 30 درجه شمالي و جنوبي خط استوا قرار دارد ولي بهترين شرايط تا عرض جغرافيايي درجه15 شمالي و جنوبي مي باشد .
خاك
بهترين محل كاشت موز در سطح صاف با شيب % 1-0 و زهكش خوب و خاك عميق با مواد آلي زياد مي باشد . بهترين خاك براي پرورش موز خاكهاي شني ، رسي ، لموني با حداكثر 40 درصد رس و قابل نفوذ مي باشد و PH خاك بين 5/5 تا 8 براي كشت موز مناسب است.
مهمترين فاكتور خاك زهكش است و در نواحي رطوبت خيز و خاكهاي غرقابي بسترهاي مرتفعي بايد ساخته شود و طرح ريزي مناسبي از نظر شيب زمين براي زهكشي آب بايد انجام شود. موز براي رشدش احتياج به خاك مناسب حداقل تا عمق 30 سانتي متري دارد و عمق ريشه تا 30 سانتي متري ضرورت داشته و بقيه ريشه ها داراي رشد افقي است .
ازدياد موز
در تكثير موز دو روش مورد استفاده قرار مي گيرد :
1- روش معمولي يادرشت تكثيري يا ماكرو پروپگيشنmacro propagation
2- روش ريز تكثيري يا ميكرو پروپگيشن micro propagation
تكثير موز به طريق رويشي يا vegetative معمولاً بوسيله پاجوش و ريزوم انجام مي گيرد :
1- استفاده از جوانه ها :
اين جوانه ها پاجوش هاي جوان كنار بوته مادري هستند كه هنوز تشكيل برگ نداده اند .
2- پاجوش هاي شمشيري :
پاجوش هايي هستند كه داراي برگهاي شمشيري شكل و باريك بوده و به ارتفاع 75 سانتي متر رسيده اند .
3- پاجوش هاي آبي :
پاجوش هاي كوچكي هستند كه داراي برگهاي پهن و عريض مي باشند پاجوش هاي آبي توليد ميوه هاي نامرغوبي مي كند بنابراين توصيه نمي شود .
4- پاجوش هاي بكر :
پاجوش هاي بزرگي كه داراي برگهاي پهن و عريض اند ولي هنوز گل نكرده اند .
5- تكه هاي ريزوم :
بعد از ميوه دادن يك ساقه موز ، ريزوم را از زمين در آورده و به چند تكه تقسيم مي كنند و از هر تكه كه شامل يك جوانه به وزن 2 كيلو گرم يا بيشتر مي باشد براي كاشت استفاده مي كنند . البته نوع مواد كاشتني در ميزان عملكرد محصول بي تاثير است ولي نسبت به زمان لازم از كاشت تا ميوه دهي موثر مي باشد و براي احداث باغ به منظور ميوه دهي همزمان بايد مواد گياهي يكنواخت بكار برده شود .
پاجوش هاي شمشيري بهترين وسيله براي تكثير موز مي باشند و پاجوش هاي شمشيري زماني كه ارتفاع آنها به 2/1 تا 5/1متر مي رسيد با يك بيل جدا مي كنند و برگهاي بزرگ آن بايد قطع شوند و فقط برگهاي جوان باقي نگه داشته يا اصلاً برگي نداشته و پاجوش ها بايد ريشه هاي سالم و بدون علائمي از قبيل زخمهاي دروني و برآمدگي هاي حاصل از نماتود باشد .
نوع ديگر تكثير به طريق ميكرو پروپگيشن يا ريز تكثيري كه با استفاده از كشت بافت انجام مي گيرد . و در اين طريق با استفاده از ماده غذايي مصنوعي و آماده و جوانه هاي گياه مادري در آزمايشگاه در مدت كوتاهي تعداد زيادي نهال سالم و عاري از ويروس توليد مي گردد .
و در كشور ما اخيراً ازدياد موز از طريق كشت بافت انجام مي گيرد و سرعت تكثير نيز به حدي است كه از يك مرستیم اوليه بالغ بر 2000 نهال موز بدست مي آيد در حاليكه در روش معمولي از يك گياه فقط10 پاجوش بدست مي آيد .
کوددهی
بهترین رشد و تولید مناسب موز در خاک حاصلخیز همراه با رطوبت زیاد صورت می گیرد و رشد گیاه موز در 3 تا 4 ماه اول تعیین کننده وزن خوشه و تعداد دستها می باشد. بنابراین بهترین مراقبت در طول این دوره لازم است.
در خاکهایی که حاصلخیز نیستند مثل خاکهای شنی و آهکی ، جهت تولید محصول مناسب باید 4 تا 6 دفعه در سال کود داده شود.
برای تقویت زمین از کودهای ازته و فسفره و پتاسه و در صورت نیاز از ریزمغذی ها نیز استفاده می گردد. اضافه کردن کودهای شیمیایی بعد از هر برداشت باعث افزایش میوه دهی می گردد و عمر درخت موز را بالا می برد. عمر درخت موز حداکثر 6 سال می باشد ولی اگر عملیات بهزراعي و محصول دهی خوب باشد تا 10 سال هم می توان باغ موز را نگه داشته و بهره برداری نمود.
زمان کاشت درخت موز به ميزان40 کیلوگرم کود حیوانی پوسیده برای هر گودال استفاده می شود و هر ساله نیز بایستی مقدار 20 کیلوگرم کود حیوانی باید به خاک اضافه نمود و 3-2 کیلوگرم سولفات پتاسیم برای هر درخت و 100-70 گرم فسفر (فسفات تریپل) در زمان گلدهی و 1-5/0 کیلوگرم سولفات آمونیم که به 6-4 قسمت کرده و به تدریج در طول یکسال به درخت داده می شود.
مصرف سالانه کودهای فوق در رشد درخت و عملکرد آن خیلی مؤثر می باشد و لازم به ذکر است که نحوه رشد درخت در 4-3 ماه اول رشد در تعیین وزن خوشه ها و تعداد میوه بسیار مهم است بنابراین مراقبت زیاد و ایجاد بهترین شرایط رشدی در طول این مدت بسیار اهمیت دارد. ضمناً بوته موزی که کود مصرف می کند نباید تشنگی بکشد و حتماً باید آب فراوان وکافی بعد از دادن کود و پس از آن مرتب داده شود.
آبیاری
موز به علت تعرق زیاد و لزوم رشد و نمو در هوای گرم به آب زیادی احتیاج دارد آبیاری بایستی به نحوی انجام شود که همیشه خاک اطراف ریشه مرطوب باشد موز در مقایسه با سایر میوه های گرمسیری نسبت به کمبود رطوبت، آب و خشکی حساستر است و خشکی باعث طولانی شدن زمان گلدهی و میوه دهی ، کاهش اندازه میوه و تعداد ميوه و عملکرد محصول می شود و برای تولید موز خوب رطوبت مناسب خاک لازم است که احتیاج به آبیاری منظم و دقیق دارد و موز در شرایط غرقابی و خیس بودن مداوم خاک و عدم زهکش مناسب خیلی حساس است و صدمات زیادی می بیند.
در موز سیستم آبیاری بارانی و قطره ای در صورت عدم امکان ، آبیاری نشتی روش های مناسب آبیاری موز می باشند و آبیاری به روش کرتی مطلقاً توصیه نمی شود.
هر گیاه موز رقم کاونديش پاکوتاه ، روزانه به طور ماکزیمم 25 لیتر آب مصرف می نماید و میانگین آن 18 لیتر در روز است در روزهای ابری از نیاز آبی کاسته شده و به 5/9 لیتر در روز می رسد و به این ترتیب می توان گفت که موز در هر هکتار 18000 -16000 مترمکعب آب در سال نیاز دارد.
رطوبت نسبی هوا که برای موز موردنیاز است حدود 80-70 درصد بوده و فيلد کاپاسیتی یا ظرفیت نگهداری آب در خاک حدود 85-80 درصد می باشد. در فصل خشک تعداد برگها کاهش یافته و با شروع فصل بارندگی تعداد برگها اضافه می گردد و این عمل بیشتر در رقم موز کاوندیش پاکوتاه مشاهده می گردد. در فصل خشک برگها به خوبی باز نمی شوند و در ظهور گل تأخیر ایجاد می گردد که با انجام عمل آبیاری نقایص مذکور برطرف می گردد.
کنترل علفهای هرز
پراهمیت ترین زمان کنترل علفهای هرز از موقع کاشت موز می باشد تا زمانیکه موزها بر روی هم سایه ایجاد نمایند چون بیشتر علفهای هرز وقتی که گیاه جوان و نفوذ نور به آسانی صورت می گیرد در اطراف موز می رویند و زمانیکه موزستان مسن تر می شود میزان علفهای هرز کاهش می یابد.
نواحی بین بوته ها در ردیفهادر هر زمان باید عاری از علفهای هرز باشد.
برای گیاهانی که جدیداً کاشته می شوند استفاده از پلاستیک یا مالچ در کاهش علفهای هرز مؤثر می باشد گر چه پلاستیک و مالچ به آسانی زمان ظهور پاجوشهای جدید ازریزوم زیرزمینی جابجا می شود.
هرس
هرس پاجوشهای اطراف موز برای رشد رویشی بهتر و تولید میوه مناسب لازم است. اگر تعداد زیادی پاجوش از پاجوش اصلی ایجاد شود خوشه های موز کوچک و میوه هایی با کیفیت پائین تشکیل شده و در عین حال باعث افزایش آفات و بیماریها می شوند. بعد از برداشت میوه ، ساقه بایستی از 30 سانتی متر پائین تر از خوشه قطع شده و قسمت قطع شده را خرد کرده و در اطراف گیاه بعنوان مالچ ریخته شود.
تعداد پاجوشها بایستی کنترل و پاجوشهای اضافی بلافاصله و بعد از ظهور از سطح خاک قطع شوند.
بهترین روش ، نگهداری یک گیاه مادری و میوه دهنده ، یک پاجوش به اندازه نصف گیاه مادری و یک پاجوش کوچک است.
برداشت موز
میوه موز رفتار کلایمکتریک دارد و نارس برداشت شده و سپس رسانده می شود و در میوه موز بهترین مثال تبدیل نشاسته به قند در اثر رسیدن میوه است.
زمان برداشت موز
از نظر تجاری ، تکامل میوه موز به چهار مرحله تقسیم شده است و هر مرحله بنا به شکل سطح مقطع میوه نام گذاری شده است.
مرحله اول یا A: نارس ترین مرحله که میوه موز به سه ربعی نازک معروف است.
مرحله دوم یا B: سه ربعی استاندارد
مرحله سوم یا C: سه ربعی سنگین
مرحله چهارم یا D: مرحله فول (FULL)
میوه نارس ابتدا دارای سطح مقطع محدب است و بارسیدگی میوه این سطح مقطع گرد می شود علائم رسیدگی میوه خشک شدن برگ و خشک شدن انتهای گل است که بسته به رقم میوه ، شرایط محیط و مدیریت محصول متفاوت است از دیگر علائم رسیدگی و برداشت محصول ، تعداد روزها از زمان ظهور گل و نسبت گوشت میوه به پوست آن و نسبت وزن میوه به طول آن و صاف شدن گوشه ها می باشد. نسبت میوه به طول آن برای موز رقم دوارف کاوندیش در موقع مناسب برداشت 3/8-1/7 است.
رشد خوشه موز در یک دوره 150-90 روز بستگی به واریته ، طول می کشد. استانداردهای رسیدن میوه موز در مورد موز کاوندیش پاکوتاه در 113 تا 130 روز صورت می گیرد.
نگهداری موز
برای میوه موز از دو اصطلاح انگشت و پنجه استفاده می شود که در تعریف به هر یک از میوه های موز انگشت گفته می شود و پنجه یعنی هر چند دانه میوه موز که در یک ردیف یا دو ردیف روی یک محور قرار گرفته اند.
در هنگام برداشت موز يعني بریدن خوشه ها باید دقت نمود که شیرابه مترشحه از محل بریدن بر روی میوه موز نریزد و میوه ها آسیب نبیند. اگر جداسازی پنجه ها در مزرعه صورت گیرد بایستی هر پنجه از ناحیه تاج با قطعه کوچکی از مواد جاذب اسفنج مانند آغشته به قارچ کش پوشانده شود و سپس بسته بندی در کارتن صورت گیرد.
در کشورهای آمریکایی مرکزی محصول موز بعد از برداشت به اتاق بسته بندی منتقل شده و در آنجا پنجه ها را از خوشه جدا کرده و در آب کلردار شسته شده و از میان اسپری محلول قارچ کش عبور داده می شود و سپس میوه ها درون پلاستیک و در کارتن بسته بندی می کنند گرمادهی موز با آب داغ نیز بیماری آنتراکنوز را کاهش و غوطه وری به مدت 2 دقیقه در آب 58 درجه سانتی گراد باعث کاهش بیماریهای قارچی می شود.
پوشش پلاستیکی پلی اتیلین بر روی عمر ماندگاری كيفيت موز موثر است مثلاً موز رقم دوارف کاوندیش در مرحله سه ربعی رسیدگی برداشت نموده و پس از ضدعفونی توسط غوطه وری در محلول تیابندازول با غلظتPPM 400 با آب شستشو و خشک نموده است پنجه های موز را در پوشش پلی اتیلینی با 30 میکرون ضخامت بسته بندی و در کارتن قرار داده است و وزن بسته ها 4-3 کیلوگرم می باشد میوه ها به مدت یک ماه در دو دماي 15 و 12 درجه سانتیگراد کیفیت خوبی داشته و بعد از خارج سازی از انبار به مدت 7-5 روز عمر ماندگاری داشته است.
موز رقم دوارف کاوندیش در دمای 4/14 درجه سانتیگراد با رطوبت نسبی 90-80 درصد به مدت 25 روز ماندگاری داشته است و پوشش دو لایه از محلول امولسیون واکس 12/0 بر روی سطح میوه باعث افزایش عمر ماندگاری موز دوارف کاوندیش در دمای 5/14 درجه سانتیگراد به مدت 12-10 روز می شود.
رسیده کردن موز
جهت رسیده کردن موز بهترین روش، استفاده از گاز اتیلن می باشد گاز اتیلن در سیلندرها برای فروش عرضه می گردد و وقتی که با ازت ترکیب می شود (5% اتیلن +95% ازت) منفجر شونده نمی باشد. غلظت گاز بکار برده شده در این مورد ، یک لیتر گاز اتیلن در هر مترمکعب و یا بیست لیتر گاز مخلوط در هر مترمکعب می باشد همچنین درجه حرارت نقش مهمی در رسیده کردن موز بازی می نماید به عنوان مثال در حرارت 5/18 درجه سانتی گراد 3 روز پس از استعمال گاز اتیلن موزها رسیده می شوند و در 5/15 درجه سانتی گراد در مدت 5 روز و در 5/14 درجه سانتی گراد حدود یک هفته طول خواهد کشید.
درجه بندی و بسته بندی موز
خوشه های موز را باید بوسیله قلاب و یا تیرهای عرضی طاق و یا یک سیستم قرقره ای آویزان شوند یک چاقو تیز با تیغه فولادی و نازک و خمیده برای بریدن دستک های موز از روی خوشه بکار برده می شود زمانی که قسمتی از ساقه بر روی خوشه باقی می ماند باعث رشد قارچ و ایجاد پوسیدگی در زمان حمل و رسیده کردن می شود. برای جلوگیری از رشد قارچی که باعث پوسیدگی می گردد در موقع حمل و رسیده کردن دستکهای موز باید با یک قارچ کش قبل از بسته بندی ضدعفونی شوند و سپس دسته های موز که هر کدام 3 تا 7 عددتك میوه، موز می باشد در کارتونهای بیست کیلویی بسته بندی شوند.
تركيبات شيميايي
قندي كه در موز وجود دارد بسرعت قابل جذب است
در صد گرم موز مواد زير موجود است
انرژي 100 كالري
آب 70 گرم
پروتئين 8/0 گرم
چربي 2/0 گرم
قند 6/5 گرم
كلسيم 8 ميلي گرم
فسفر 25 ميلي گرم
آهن 7/0 ميلي گرم
سديم 1 ميلي گرم
پتاسيم 370 ميلي گرم
ويتامين آ 190 واحد
ويتامين ب1 05/0 ميلي گرم
ويتامين ب 2 06/0 ميلي گرم
ويتامين ب 3 07/0 ميلي گرم
ويتامين ث 10 ميلي گرم
در موز چند ماده شيميايي بسيار مهم مانند سروتونين ، نوروپي تفرين ، دوپامين و كاته چولامين وجود دارد .
خواص داروئي
موز از نظر طب قديم ايران معتدل و تر است و خون را غليظ مي كند . موز انرژي زيادي دارد و چون نرم هست غذاي خوبي براي كودكان و اشخاص مسن مي باشد.
1) بدليل داشتن پتاسيم زياد ضد سرطان بوده و غذاي خوبي براي ماهيچه ها مي باشد.
2) موز ملين بوده و همچنين درمان اسهال و اسهال خوني است.
3) موز خونساز است بنابراين اشخاص لاغر و كم خون حتما بايد موز بخورند.
4) موز تقويت كننده معده و نيروي جنسي است.
5) موز درمان زخم معده و روده مي باشد.
6) گرد موز همچنين داروي خوبي براي پائين آوردن كلسترول است.
7) شيره گلهاي موز درمان كننده اسهال خوني است.
8) جوشانده موز اثر قطع خونريزي دارد.
9) ضماد برگ درخت موز براي درمان و سوختگي مفيد است.
10) ريشه موز دفع كننده كرم معده است.
11) موز نفاخ است و زيادخوردن آن خصوصا در سرد مزاجان توليد گاز معده مي كند براي رفع اين عارضه بايد پس از موز كمي نمك خورد.
12) موز تاثير خوبي در تامين رشد و تعادل سيستم اعصاب دارد.
13) براي درمان ضعف بدن موز را با عسل بخوريد.
14) موز مدر است.
15) موز بعلت دارا بودن قند زياد براي مبتلايان به مرض قند مضر است و نبايد در خوردن آن افراط كنند.
مصارف موز
ميوه موز هنگام رسيدن طعم شيريني دارد بجز موزهايي كه به صورت پخته شده مصرف مي شوند و plantain نام دارند .
پلنتين ها موزهاي هيبريدي هستند كه محور گلهاي نر آنها از بين رفته و يا فاقد گلهاي نر هستند پلنتين هميشه قبل از مصرف پخته مي شوند و سطح بالايي از نشاسته نسبت به موزهاي معمولي دارد و دو گروه پلنتين وجود دارد : 1- French 2- Horn
موزها به صورت تازه خوري و در سالاد ، دسر و آبنبات ها بكار مي رود و موز منبع خوب اسيد اسكوربيك (ويتامينc ) ، ويتامين B6 و پتاسيم و غني از كلسيم و آهن مي باشد . ساكارز در حدود دو سوم قند ميوه را تشكيل مي دهد و اسيد ماليك اسيد اصلي موز است .
از ميوه هاي نرسيده موز در تهيه چيپس هاي نمكي موز استفاده مي شوند و ساقه هاي خرد شده موز در تغذيه دام مورد استفاده قرار مي گيرد.
یک دستور غذایی مفید:
بنیه موز
مواد لازم:
تخم مرغ، 1 عدد درشت
آرد، 150 گرم
روغن مایع، 1 قاشق سالادخوری
بکینگ پودر، 1 قاشق مرباخوری
شیر، 43 فنجان
نمک، به مقدار لازم
موز، 1 عدد درشت
طرز تهیه:
تخم مرغ را همراه کمی نمک با همزن می زنیم و سپس 1 قاشق سالادخوری روغن مایع را می افزاییم و کمی می زنیم. تدریجا آرد را به این مواد می افزاییم و خوب مخلوط می کنیم.
بعد از اضافه کردن بکینگ پودر، همزمان در حال زدن با همزن، شیر را می افزاییم. خمیر حاصله باید نیم ساعت در درجه حرارت اطاق بماند. روغن را روی شعله کم می گذاریم و از ابتدا تا انتهای سرخ شدن بنیه ها، حرارت روغن باید کم باشد. موزها را که قبلاً به قطر 5/0 سانتی متر حلقه کرده ایم درون خمیر می گذاریم و صبر می کنیم تا کاملاً با خمیر آغشته شود. سپس از خمیر درآورده و در روغن می اندازیم. بنیه ها باید کاملاً طلایی شوند. به جای موز از سایر میوه ها و انواع سبزیجات نیز می توان استفاده نمود.
منابع:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2
http://www.tebyan.net/Index.aspx?pid=10562
http://www.hawzah.net/fa/magart.html?MagazineID=0&MagazineNumberID=4606&MagazineArticleID=33999
http://shushbaghbani.persianblog.ir/post/7
http://www.seemorgh.com/health/default.aspx?tabid=2093&conid=3213
http://fa.parsiteb.com/acology.php?nid=243
http://www.unknown.ir/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=109
http://www.pakdairy.com/fa/Articles/nutritional%20aspects%20of%20banana%20milk.pdf
http://tandorosti.akairan.com/health/vegetable-health/2763.html
http://www.vista.ir/?view=item&id=122326
http://jokbaz.ir/1390/06/05/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B5-%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B2/
http://www.persianpersia.com/health/details.php?articleid=4140&parentid=65&catid=87
http://fdo.mui.ac.ir/---food-521/1126---
http://samani2008.blogfa.com/post-2256.aspx
http://www.hormozgan-agri-jahad.com/news.php?id=482
http://www.shabnamak.ir/post/3623
http://b405.com/news.php?readmore=238
http://www.roostanews.ir/?lang=fa&p=content.body&id=5092
http://www.irteb.com/herbal/plantbank-Banana.htm
http://tandorosti.akairan.com/health/vegetable-health/2799.html
http://parsidoc.ir/alimentation/183-1388-05-23-19-36-41.html
http://www.hawzah.net/fa/magart.html?MagazineID=6435&MagazineNumberID=7168&MagazineArticleID=87501
http://www.afarinesh-daily.com/afarinesh/News.aspx?NID=40235
http://noroozi.gigfa.com/fruits/009.htm
http://shakhen.parsiblog.com/Posts/13/%d8%ae%d9%88%d8%a7%d8%b5+%d9%85%d9%88%d8%b2/
http://www.beytoote.com/cookery/khavas-ghaza/attribute-banana.html
http://www.daneshju.ir/forum/f308/t20347.html
http://www.plantprotection-8837.blogfa.com/post-55.aspx
http://shabnamak.mihanblog.com/post/3036
دراین وبلاگ سعی براین است مطالب و موضوعاتی درباره کتب آموزش حرفه و فن برای استفاده ی دانش آموزان و همکاران محترم ارائه گردد و اینک که مدارس کشور هوشمند می شوند. دراین وبلاگ فیلم های آموزشی کتب حرفه و فن سالهای اول،دوم وسوم راهنمایی جهت استفاده ی دانش آموزان و همکاران عزیز عرضه می گردد.